Bilgisayarlı Tomografi (BT) Nedir, Ne İçin Çekilir?

BT, vücut içindeki yapıların ayrıntılı kesitsel görüntüsüne ihtiyaç duyulan durumlarda çekilir. Acil ve planlı pek çok senaryoda; kanama, tıkanıklık, taş, iltihabi süreçler, kitleler ve yaralanmalar gibi çok çeşitli sorunların araştırılmasında kullanılır. Görüntülerin kısa sürede elde edilmesi, özellikle acil durumlarda tercih edilmesinin başlıca nedenlerindendir.

BT'nin sık kullanıldığı bazı alanlar şunlardır:

• Kaza ve travma sonrası iç yaralanmaların değerlendirilmesi
• Beyin kanaması veya inme şüphesinin hızlıca araştırılması
• Akciğer, karaciğer, böbrek gibi organlardaki bulguların incelenmesi
• Böbrek ve idrar yollarındaki taşların saptanması
• Karın ağrısında apandisit gibi durumların araştırılması
• Bilinen bir bulgunun yerinin ve yaygınlığının ayrıntılı gösterilmesi

Hangi bölgenin, hangi teknikle görüntüleneceği şikâyete ve ön değerlendirmeye göre belirlenir. BT'nin gerekli olup olmadığına, muayene ve diğer tetkikler ışığında hekim karar verir.

BT ve MR, farklı fiziksel prensiplerle çalışan iki ayrı görüntüleme yöntemidir. BT görüntüyü X-ışını ile oluştururken, MR güçlü bir manyetik alan ve radyo dalgaları kullanır ve iyonlaştırıcı ışın içermez. Bu nedenle iki yöntem farklı durumlarda öne çıkar; biri diğerinin her zaman yerini tutmaz.

• BT: hızlıdır, kemik ve akut kanama gibi durumları iyi gösterir, acil değerlendirmelerde sık kullanılır
• MR: yumuşak doku ayrıntısında güçlüdür, ışın içermez, çekim genellikle daha uzun sürer

Hangi yöntemin uygun olduğu; incelenecek bölgeye, şikâyetin niteliğine, aciliyete ve kişinin durumuna göre değişir. İki yöntem bazen birbirini tamamlayacak şekilde birlikte de istenebilir. Seçim, bu etkenleri bir arada değerlendiren hekime aittir.

Kontrastlı BT, damar yoluyla verilen özel bir madde eşliğinde çekilen tomografidir; bu madde bazı yapıların ve damarların görüntüde daha belirgin ayırt edilmesini sağlar. Kontrast, özellikle damarların, iltihabi bölgelerin ve bazı kitlelerin değerlendirilmesinde ek bilgi sunabilir. Her BT'de kontrast gerekmez; kullanılıp kullanılmayacağına inceleme amacına göre karar verilir.

Kontrast maddenin güvenli kullanımı için çekimden önce bazı bilgiler paylaşılmalıdır:

• Daha önce kontrast maddeye karşı gelişen bir reaksiyon veya alerji öyküsü
• Bilinen böbrek fonksiyon sorunları
• Gebelik olasılığı veya emzirme durumu
• Kullanılan ilaçlar ve kronik hastalıklar

Madde verilirken vücutta kısa süreli sıcaklık hissi olabilir; bu beklenen bir durumdur. Kontrastın gerekip gerekmediği ve güvenli uygulanması, verilen bilgiler ışığında hekim ve radyoloji ekibi tarafından değerlendirilir.

BT çekimi, kişinin hareketli bir masaya sırtüstü uzanması ve masanın halka biçimindeki cihazın içinden geçmesiyle yapılır. MR cihazının aksine BT halkası kısa ve açıktır; kişi tünel içinde uzun süre kapalı kalmaz. Görüntü alımı çoğu bölge için yalnızca birkaç dakika sürer.

Çekim sırasında net görüntü elde edebilmek için kısa süre hareketsiz kalmak ve zaman zaman nefesi tutmak istenebilir. İşlem sessiz ve ağrısızdır; kontrast kullanılacaksa önceden damar yolu açılır.

• Hareketli masaya sırtüstü uzanılır
• Masa, cihazın halkasının içinden yavaşça geçer
• Kısa süreli hareketsizlik ve gerektiğinde nefes tutma istenir
• Görüntüler alındıktan sonra işlem tamamlanır

Çekim sonrası çoğu kişi günlük yaşamına hemen dönebilir. Kontrast verildiyse, maddenin vücuttan atılmasına yardımcı olması için su içilmesi önerilebilir; bu ve benzeri öneriler uygulamayı yapan ekip tarafından iletilir.

BT, X-ışını kullanan bir yöntem olduğundan çekim kararı fayda ve gereklilik gözetilerek verilir. Modern cihazlar tanıya yetecek görüntüyü sağlarken ışın miktarını olabildiğince sınırlı tutacak biçimde çalışır. Yine de gereksiz tekrarlardan kaçınmak için önceki tetkiklerin bilinmesi önemlidir.

Çekim öncesinde paylaşılması gereken başlıca durumlar şunlardır:

• Gebelik olasılığı veya gebelik; özellikle karın-pelvis bölgesinde görüntüleme kararı ayrıca değerlendirilir
• Emzirme durumu ve kontrast kullanımı
• Böbrek fonksiyonlarıyla ilgili bilinen sorunlar
• Kısa süre içinde çekilmiş diğer görüntülemeler

Çocuklarda ve tekrarlayan çekim gerektiren durumlarda ışın yönetimi ayrıca önem taşır. BT'nin gerekliliği ve alternatiflerinin olup olmadığı kişinin durumuna göre hekim tarafından değerlendirilir; ışınlamaya ilişkin sorularınızı tetkiki isteyen hekiminizle konuşabilirsiniz.

BT çoğunlukla bir şikâyetin araştırılması için hekim tarafından istenen bir tetkiktir; tek başına başvurulan bir işlem değildir. Bu nedenle önce şikâyetin değerlendirilmesi, ardından gerekiyorsa uygun görüntülemenin planlanması esastır. Hangi bölüme gidileceği şikâyetin türüne göre değişir; örneğin karın ağrısında iç hastalıkları ve genel cerrahi, baş ve sinir sistemiyle ilgili belirtilerde nöroloji, göğüs ve solunum şikâyetlerinde göğüs hastalıkları öne çıkabilir. Görüntüleme ise radyoloji tarafından yapılıp raporlanır.

Bazı belirtiler acil değerlendirme gerektirir ve zaman kaybedilmemelidir:

• Ani başlayan şiddetli baş ağrısı, konuşma bozukluğu, yüzde veya kolda kuvvet kaybı
• Şiddetli göğüs ağrısı veya nefes darlığı
• Yüksek enerjili kaza, düşme ya da kafa travması sonrası bilinç değişikliği
• Şiddetli ve geçmeyen karın ağrısına eşlik eden kusma veya ateş

Bu ve benzeri acil bulgularda beklemeden en yakın acil servise başvurulmalı, inme veya ciddi travma düşündüren durumlarda derhal 112 aranmalıdır. Bu tablolarda BT, sıklıkla acil değerlendirmenin bir parçası olarak kullanılır.