Böbrek Kisti Nedir? Belirtileri, Nedenleri ve Türleri

Böbrek kistleri en temelde basit kistler ve karmaşık (kompleks) kistler olarak iki gruba ayrılır. Basit kist; duvarı ince, sınırları düzgün, içi tek bölmeli ve berrak sıvı içeren, en sık karşılaşılan türdür. Karmaşık kist ise duvarında kalınlaşma, içinde bölme (septa), kireçlenme (kalsifikasyon) ya da yoğun içerik gibi ek özellikler taşır ve bu nedenle daha ayrıntılı incelenir.

Radyolojide böbrek kistleri, taşıdıkları özelliklere göre Bosniak sınıflaması adı verilen bir sistemle derecelendirilir. Bu sistem, kistleri en sade görünümlüden en karmaşık yapıya doğru kategorilere ayırır ve hekimin izlem sıklığına ya da ileri değerlendirme gereğine karar vermesine yardımcı olur. Sınıflandırmayı belirleyen ölçütler duvar kalınlığı, bölme sayısı, kireçlenme ve kontrast maddeyle tutulum gibi ayrıntılardır.

Bu bireysel kistlerin dışında, kalıtsal kökenli farklı bir tablo olan ve böbreklerde çok sayıda kist gelişimiyle seyreden polikistik böbrek hastalığı ayrı bir başlık olarak değerlendirilir. Ayrıca uzun süre diyaliz tedavisi gören kişilerde zamanla ortaya çıkabilen edinsel kistik hastalık da farklı bir durumdur. Kistin hangi gruba girdiğini yalnızca görüntüleme bulguları netleştirir.

Böbrek kistlerinin büyük çoğunluğu hiçbir belirti vermez ve bu nedenle tesadüfen saptanır. Özellikle küçük, basit kistler böbreğin işlevini bozmadan yıllarca sessiz kalabilir. Belirti ortaya çıktığında ise bu genellikle kistin büyümesi, çevre dokulara baskı yapması, kanaması ya da enfekte olmasıyla ilişkilidir.

Belirti veren kistlerde en sık bildirilen şikâyetler; bel ya da yan bölgede künt ağrı ve dolgunluk hissi, karnın üst tarafında rahatsızlık ve bazen elle hissedilebilen bir kabarıklıktır. Büyük veya konumu nedeniyle idrar akışını etkileyen kistlerde idrar yollarında zorlanma görülebilir. İdrarda kan (hematüri), yüksek tansiyonun ortaya çıkması veya tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları da bazı kişilerde eşlik edebilen bulgulardır.

Bir kistin enfekte olması durumunda ateş, titreme ve o bölgede belirginleşen ağrı tabloya eklenebilir. Bu belirtiler yalnızca böbrek kistine özgü değildir; benzer şikâyetler böbrek taşı, enfeksiyon ya da başka üriner sistem sorunlarında da görülebilir. Bu nedenle şikâyetlerin kaynağını ayırt etmek ve doğru değerlendirmeyi yapmak bir hekimin görevidir.

Basit böbrek kistlerinin neden geliştiği tam olarak bilinmemekle birlikte, bu kistlerin böbreğin idrar üreten küçük tüpçüklerinde (tübüllerde) zamanla oluşan küçük keseciklerden köken aldığı düşünülmektedir. Kesin nedeni açıklanamayan bu süreç, çoğu kişide herhangi bir hastalık zeminine bağlı değildir ve yaşlanmanın olağan bir eşlikçisi olarak değerlendirilir.

Basit kistler için öne çıkan risk faktörleri arasında ileri yaş başta gelir; kistler yaş ilerledikçe daha sık görülür. Erkeklerde kadınlara göre biraz daha sık rastlandığı bildirilmektedir. Yüksek tansiyon ve sigara kullanımı gibi böbrek sağlığını genel olarak etkileyen etkenler de zeminde rol oynayabilir. Bu kistlerin çoğu tek başına, herhangi bir kalıtsal aktarım olmaksızın gelişir.

Kistlerin bir bölümü ise kalıtsal hastalıklara bağlıdır. Polikistik böbrek hastalığı, tüberoz skleroz ve von Hippel-Lindau hastalığı gibi genetik tablolarda böbreklerde çok sayıda kist gelişebilir; bu durumlarda aile öyküsü önemli bir ipucudur. Uzun süreli diyaliz de zamanla edinsel kist gelişimine zemin hazırlayabilir. Kistin kalıtsal bir tabloya mı yoksa yalnızca yaşa bağlı basit bir sürece mi bağlı olduğunu, öykü ve görüntüleme birlikte değerlendirilerek bir hekim belirler.

Basit böbrek kisti ile polikistik böbrek hastalığı, isimleri benzese de birbirinden farklı iki durumdur. Basit kist genellikle tek ya da birkaç adet, yaşa bağlı olarak ortaya çıkan ve böbrek işlevini çoğu zaman etkilemeyen iyi huylu bir oluşumdur. Polikistik böbrek hastalığı ise kalıtsal bir hastalıktır ve her iki böbrekte zamanla artan sayıda kist gelişimiyle seyreder.

En önemli ayrım kistlerin sayısı, iki taraflı olup olmaması ve altta yatan kalıtsal zemindir. Polikistik böbrek hastalığında böbrekler zaman içinde büyüyebilir ve çok sayıda kistin baskısı böbrek işlevini kademeli olarak etkileyebilir. Bu hastalığın çoğu ailede bir bireyden diğerine aktarılabilen bir yapısı vardır; bu nedenle ailesinde bu hastalık bulunan kişilerin durumu hekimleriyle paylaşması değerlidir.

Tek bir basit kistin saptanması, polikistik böbrek hastalığı olduğu anlamına gelmez. Buna karşılık her iki böbrekte çok sayıda kist görülmesi, aile öyküsü ve ek bulgular hekimi bu yönde değerlendirmeye yöneltebilir. İki tablonun ayrımı, görüntüleme bulgularının ve gerektiğinde aile öyküsünün birlikte ele alınmasıyla yapılır.

Böbrek kisti tanısı temel olarak görüntüleme yöntemleriyle konur; kistlerin çoğu zaten bu incelemeler sırasında tesadüfen fark edilir. İlk basamakta en sık kullanılan yöntem böbrek ultrasonudur. Ultrason; ışın kullanmadan, kistin varlığını, boyutunu ve içeriğinin sıvı mı yoksa yoğun mu olduğunu değerlendirmede güvenilir bir başlangıç sağlar.

Ultrasonda basit görünmeyen, duvarında kalınlaşma veya içinde bölme saptanan kistlerde bilgisayarlı tomografi (BT) ya da manyetik rezonans görüntüleme (MR) gibi ileri yöntemlere başvurulabilir. Bu incelemeler, kistin özelliklerini daha ayrıntılı ortaya koyar ve Bosniak sınıflamasıyla derecelendirilmesine olanak tanır. Böylece hekim, kistin yalnızca aralıklı takibi mi yoksa daha yakından değerlendirilmesi mi gerektiğine karar verebilir.

Görüntülemenin yanında böbreğin genel işlevini gösteren kan ve idrar tetkikleri de sürece eklenebilir. Bu testler böbrek fonksiyonu, idrarda kan veya enfeksiyon bulgusu gibi konularda bilgi verir. Tetkiklerin hangi kombinasyonun gerektiği kişiye ve kistin özelliklerine göre değişir; bu planlamayı yapan hekimdir.

Böbrek kistleri belirti vermeden saptandığında bile bulgunun bir hekim tarafından değerlendirilmesi önerilir; çünkü kistin özelliklerinin yorumlanması ve gerekirse takip planının belirlenmesi gerekir. Bel veya yan bölgede süregelen ağrı, idrarda kan görülmesi, açıklanamayan yüksek tansiyon ya da tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonları gibi durumlarda beklemeden başvurmak yerinde olur.

Bazı bulgular acil değerlendirme gerektirir. Ani başlayan şiddetli yan ya da bel ağrısı, yüksek ateş ve titremenin eşlik ettiği tablo, idrarda belirgin ve süregelen kanama ya da hiç idrar yapamama gibi durumlarda vakit kaybetmeden 112 aranmalı veya en yakın acil servise başvurulmalıdır. Bu belirtiler kistin enfekte olması, kanaması ya da idrar yollarının tıkanması gibi acil müdahale gerektiren durumların işareti olabilir.

Böbrek kistleriyle genellikle üroloji ve nefroloji bölümleri ilgilenir. Kistin cerrahi ya da girişimsel yönden değerlendirilmesi gerektiğinde üroloji, böbrek işlevi ve kalıtsal kistik hastalıkların takibinde ise nefroloji öne çıkabilir. Hangi bölümün süreci yürüteceği kistin özelliklerine ve eşlik eden bulgulara göre şekillenir; ilk başvuruda aile hekimi de doğru yönlendirmeyi yapabilir.