Çölyak Hastalığı Belirtileri ve Nedenleri Nelerdir?

Çölyak hastalığı basit bir gıda alerjisi ya da geçici bir hassasiyet değildir. Bağışıklık sisteminin glutene karşı sürekli bir tepki geliştirdiği, otoimmün nitelikte bir hastalıktır. Gluten alındığında ince bağırsağın emilim yüzeyini oluşturan ince uzantılar (villuslar) zarar görür ve besin emilimi azalır.

Bu emilim bozukluğu, hastalığın neden bu kadar farklı belirtilerle ortaya çıkabildiğini açıklar. Kimi kişide ishal ve karın ağrısı ön plandayken, kimisinde demir veya vitamin eksikliğine bağlı bulgular görülür. Hastalık her yaşta ortaya çıkabilir ve temel yaklaşım ömür boyu glutensiz beslenmedir; ancak bu düzenlemenin bir hekim ve diyetisyen eşliğinde planlanması gerekir.

Çölyak hastalığının gelişiminde genetik yatkınlık önemli rol oynar. Hastalık, ailesinde çölyak bulunan kişilerde daha sık görülür. Ancak yalnızca genetik yatkınlık yeterli değildir; gluten alımı ve bazı çevresel etkenlerin birlikte rol oynadığı düşünülmektedir.

Aşağıdaki gruplarda çölyak hastalığı daha sık görülebilir:

• Birinci derece akrabasında çölyak hastalığı bulunanlar
• Tip 1 diyabet gibi başka otoimmün hastalığı olanlar
• Otoimmün tiroit hastalığı bulunanlar
• Bazı genetik sendromları taşıyan kişiler

Bu gruplarda yakınma olmasa bile, hekimin uygun gördüğü durumlarda tarama gündeme gelebilir. Risk faktörü taşımak hastalığın kesin geleceği anlamına gelmez; yalnızca dikkatli olmayı gerektirir.

Çölyak hastalığının klasik belirtileri sindirim sistemiyle ilişkilidir ve ince bağırsaktaki emilim bozukluğundan kaynaklanır. Sık görülen yakınmalar şunlardır:

• Uzun süren ya da tekrarlayan ishal
• Karın ağrısı, gaz ve şişkinlik
• Dışkının yağlı, hacimli ve kötü kokulu olması
• İştahsızlık ve bulantı
• Bazı kişilerde ise ishal yerine kabızlık

Özellikle çocuklarda büyüme ve kilo alımında gerilik, karın şişkinliği belirgin olabilir. Yetişkinlerde ise sindirim belirtileri her zaman ön planda olmayabilir. Bu değişkenlik, yakınmaların yalnızca sindirimle sınırlı olmadığını göstermesi açısından önemlidir.

Çölyak hastalığı yalnızca bağırsağı ilgilendiren bir durum değildir. Emilim bozukluğu ve bağışıklık tepkisi vücudun farklı sistemlerinde belirtilere yol açabilir:

• Demir eksikliğine bağlı ve nedeni açıklanamayan kansızlık
• Sürekli halsizlik ve yorgunluk
• Kemik yoğunluğunda azalma
• Kaşıntılı, kabarcıklı deri döküntüleri
• Ağızda tekrarlayan aftlar
• Adet düzensizlikleri veya doğurganlıkla ilgili sorunlar
• Çocuklarda büyüme geriliği ve ergenlikte gecikme

Bu belirtiler tek başına çölyak hastalığını göstermez; birçok farklı nedeni olabilir. Ancak nedeni bulunamayan inatçı kansızlık veya yorgunluk gibi durumlarda hekimin çölyak hastalığını da değerlendirmesi anlamlı olabilir.

Çölyak hastalığından şüphelenildiğinde tanı, belirli kan tetkikleri ve gerektiğinde ince bağırsaktan alınan doku örneğinin (biyopsi) incelenmesiyle konur. Bu değerlendirmeyi genellikle gastroenteroloji uzmanı yürütür.

Burada çok önemli bir nokta vardır: Tanı testlerinin güvenilir olabilmesi için değerlendirme sırasında glutenin diyette bulunması gerekir. Bu nedenle çölyak şüphesi varsa, kendi kararınızla glutensiz beslenmeye başlamadan önce mutlaka bir hekime danışmak gerekir; erken kesilen gluten, test sonuçlarını yanıltıcı hâle getirebilir. Tanı konduktan sonra beslenme düzeni, bir diyetisyen desteğiyle bireysel olarak planlanır.