Hipoglisemi (Kan Şekeri Düşmesi): Belirtileri ve Nedenleri

Hipoglisemi, kan şekerinin normal sınırların altına inerek belirtilere yol açtığı durumdur. Genel bir eşik olarak 70 mg/dL'nin altındaki değerler düşük kabul edilir; 54 mg/dL'nin altı ise klinik olarak daha ciddi (ağır) hipoglisemi sınırı sayılır. Bununla birlikte belirtilerin ortaya çıktığı değer kişiden kişiye değişebilir. Uzun süredir yüksek şekere alışmış bazı kişiler görece yüksek değerlerde bile şikayet hissederken, sık düşük yaşayan bazı kişiler düşük değerleri fark etmeyebilir; buna 'hipoglisemi farkındalığının azalması' denir. Bu nedenle tanı, tek bir sayıya değil, düşük ölçülen kan şekeri, buna eşlik eden tipik belirtiler ve şeker yükselince belirtilerin gerilemesi üçlüsüne (Whipple triadı) dayanır. Kesin yorum, ölçüm ve öykü birlikte değerlendirilerek hekim tarafından yapılır.

Hipoglisemi belirtileri iki grupta toplanır: vücudun şekeri yükseltmeye çalışırken verdiği erken uyarılar ve beynin yakıtsız kalmasına bağlı belirtiler. Erken (adrenerjik) uyarı belirtileri genellikle şu şekildedir:

• Ellerde ve vücutta titreme
• Soğuk terleme, ciltte solukluk
• Çarpıntı, kalbin hızlı atması
• Ani ve şiddetli açlık hissi
• Huzursuzluk, sinirlilik, kaygı

Şeker düşmeye devam ederse beyne bağlı (nöroglikopenik) belirtiler eklenir:

• Baş dönmesi ve halsizlik
• Dikkat ve konsantrasyon güçlüğü
• Bulanık ya da çift görme
• Konuşmada bozulma, kelime bulmada zorluk
• Davranış ve ruh hali değişiklikleri
• İleri durumda bilinç bulanıklığı, nöbet ve bayılma

Belirtiler kişiye göre farklı sırada ve şiddette görülebilir. Özellikle uykuda gelen gece hipoglisemileri terli uyanma, kabuslar ve sabah baş ağrısıyla kendini gösterebilir.

Kan şekeri düşmesi, vücuda giren veya depolardan salınan glukoz ile harcanan glukoz arasındaki dengenin bozulmasıyla ortaya çıkar. En sık karşılaşılan nedenler şunlardır:

• Diyabet tedavisi: İnsülin ya da kan şekerini düşüren ilaçların dozunun yüksek gelmesi, öğün atlanması veya ilaçla yemek zamanlamasının uyumsuzluğu en yaygın nedendir.
• Öğün atlama ve uzun açlık: Uzun süre aç kalmak glukoz depolarını azaltır.
• Yoğun veya beklenmedik egzersiz: Kaslar planlanandan fazla glukoz kullanabilir.
• Alkol: Özellikle aç karnına alınan alkol karaciğerin şeker üretmesini baskılar.
• Reaktif (yemek sonrası) hipoglisemi: Bazı kişilerde öğünden birkaç saat sonra şeker beklenenden fazla düşer.
• Diğer sağlık sorunları: Karaciğer ve böbrek hastalıkları, bazı hormonal bozukluklar ve nadiren insülin salgılayan tümörler kan şekerini düşürebilir.

Diyabeti olmayan bir kişide tekrarlayan düşük şeker, altta yatan bir nedenin araştırılmasını gerektirir. Nedenin belirlenmesi ölçümler ve öykü ışığında hekim tarafından yapılır.

Reaktif hipoglisemi, genellikle yemekten yaklaşık 2-4 saat sonra kan şekerinin düşmesiyle ortaya çıkan bir tablodur ve titreme, terleme, çarpıntı gibi belirtilerle kendini gösterebilir. Özellikle hızlı emilen, şeker ve rafine karbonhidrattan zengin öğünlerin ardından vücut fazla insülin salgılayabilir; bu da bir süre sonra şekerin gereğinden çok düşmesine yol açabilir. İnsülin direnci olan kişilerde bu dalgalanmalar daha belirgin olabilir, çünkü insülin yanıtı zamanlama ve miktar açısından bozulmuştur. Diyabette ise durum farklıdır: hipoglisemi çoğunlukla hastalığın kendisinden değil, kullanılan insülin veya şeker düşürücü tedavinin dozu, zamanlaması ve yeme düzeniyle ilişkili olarak gelişir. Bu tabloların hangisinin söz konusu olduğu, kan şekeri ölçümleri ve ayrıntılı öykü ile hekim tarafından ayırt edilir; belirtilere göre kişinin kendi kendine tanı koyması doğru değildir.

Bilinç kaybı, nöbet (havale) veya kişinin uyarılara yanıt verememesi hipoglisemide acil bir durumdur ve derhal 112'nin aranması gerekir. Bu durumda beyin ciddi biçimde yakıtsız kalmıştır ve hızlı müdahale önem taşır. Bilinci kapalı bir kişiye ağızdan yiyecek veya içecek vermeye çalışmak tehlikelidir; boğulma (aspirasyon) riski nedeniyle bundan kaçınılmalı, kişi yan yatırılarak yardım beklenmelidir. Aşağıdaki durumlarda da vakit kaybetmeden tıbbi yardım alınmalıdır:

• Belirtiler şekerli bir şey alınmasına rağmen düzelmiyorsa
• Kişi giderek daha çok uykuya meyilli, dalgın veya konfüzeyse
• Bayılma, nöbet ya da tekrarlayan şiddetli ataklar varsa
• Diyabetli bir kişide sık ve açıklanamayan düşükler yaşanıyorsa

Belirtiler hafifse ve kişinin bilinci açıksa, tablo çoğu zaman kısa sürede toparlar; ancak sık tekrarlayan ataklar mutlaka bir hekimle değerlendirilmelidir.

Tekrarlayan kan şekeri düşmesi için başvurulacak temel bölüm endokrinoloji ve iç hastalıkları (dahiliye) bölümüdür. Hekim öncelikle belirtilerin şeker düşüklüğüyle gerçekten örtüşüp örtüşmediğini değerlendirir. Değerlendirmede sıklıkla belirti anında ölçülen kan şekeri, ayrıntılı öykü (beslenme, ilaçlar, egzersiz, alkol), gerektiğinde açlık testleri ve ortalama şeker düzeyini gösteren tetkikler kullanılabilir. Diyabeti olan kişilerde tedavi düzeninin ve ölçüm kayıtlarının gözden geçirilmesi önemlidir. Test sonuçları tek başına yorumlanmaz; değerler, kişinin belirtileri ve genel durumuyla birlikte hekim tarafından değerlendirilir ve tanı bu bütünlük içinde konur. Belirti günlüğü tutmak ve atakların hangi durumlarda geldiğini not almak, muayene sırasında hekime yardımcı olur.