Periferik Arter Hastalığı Belirtileri: Bacak Damar Tıkanıklığı

Kladikasyo, yürüme sırasında baldır, uyluk ya da kalça kaslarında ortaya çıkan, birkaç dakika dinlenmekle geçen kramp benzeri ağrı, yanma veya yorgunluk hissidir. Çalışan kasın oksijen ihtiyacı artar; daralmış atardamar bu ihtiyacı karşılayamayınca kasta iskemik ağrı oluşur.

Bu ağrının en ayırt edici yönü öngörülebilir olmasıdır: kişi genellikle hep aynı mesafeyi yürüdükten sonra durmak zorunda kalır, birkaç dakika dinlenince rahatlar ve yeniden yürüyebilir. Damardaki daralma ilerledikçe ağrısız yürünebilen mesafe giderek kısalır.

Hastalığın daha ileri aşamalarında ağrı, yürümeye gerek kalmadan, kişi dinlenirken bile ortaya çıkabilir. Özellikle geceleri ayaklar yatay konumdayken artan ve bacağı yataktan sarkıtınca hafifleyen ağrı, dolaşımın belirgin biçimde bozulduğuna işaret eden bir uyarı olarak değerlendirilir.

Belirtiler damardaki daralmanın derecesine göre değişir ve erken dönemde hiçbir şikâyet bulunmayabilir. Bacakta en sık görülen işaretler şunlardır:

• Yürürken tekrarlayan, dinlenmeyle geçen baldır ya da uyluk krampı (kladikasyo)
• Bir ayağın veya bacağın diğerine göre belirgin biçimde soğuk olması
• Cilt renginde değişim: solukluk, bacak aşağı sarkıtıldığında kızarma ya da morarma
• Ayak sırtı ve bilekteki nabızların zayıflaması ya da alınamaması
• Bacak cildinde parlaklaşma, incelme, kıl kaybı ve tırnaklarda kalınlaşma
• Ayak parmaklarında veya topukta geç iyileşen, kolay kolay kapanmayan yaralar
• Ayak ve parmaklarda uyuşma, karıncalanma veya kas güçsüzlüğü
• Pelvik bölgedeki damarların tutulduğu durumlarda erkeklerde sertleşme sorunları

Bu belirtilerin her birinin başka nedenlerle de ortaya çıkabileceği unutulmamalı; birkaçının bir arada bulunması ya da giderek belirginleşmesi hekim değerlendirmesini gerektirir.

Bir bacağın kısa süre içinde buz gibi soğuması, solup mora çalması ve şiddetli ağrıyla birlikte hissizleşmesi, o bacağı besleyen atardamarın büyük ölçüde ya da tamamen tıkandığını gösterebilir. Akut bacak iskemisi denen bu tablo, tıkanıklık saatler içinde giderilmezse geri dönüşsüz doku kaybına yol açabildiğinden vakit kaybetmeden acil servise başvurulmasını gerektirir.

Aşağıdaki belirtilerin ani biçimde bir arada ortaya çıkması gecikmeden değerlendirilmelidir:

• Bacakta birdenbire başlayan, giderek şiddetlenen ağrı
• Cildin solması, ardından morarması ve dokunmakla buz gibi hissedilmesi
• Ayak ve parmaklarda uyuşma, his kaybı veya bacağı hareket ettirememe
• Daha önce alınabilen ayak nabızlarının kaybolması

Böyle bir durumda ağrıyı kendi kendine geçirmeye çalışmak yerine en kısa sürede acil sağlık hizmetine ulaşmak, bacağın kurtarılma şansı açısından belirleyici olabilir.

Periferik arter hastalığının temelinde çoğunlukla ateroskleroz, yani atardamar duvarlarında yağ ve kireç birikimiyle gelişen damar sertliği yatar. Bu süreci hızlandıran başlıca etkenler şunlardır:

• Sigara kullanımı (damar sağlığı açısından en güçlü ve değiştirilebilir risk etkenlerinden biri)
• Diyabet (şeker hastalığı)
• Yüksek tansiyon
• Yüksek kolesterol
• İlerleyen yaş, özellikle 50 yaş üzeri
• Ailede erken yaşta damar hastalığı öyküsü
• Hareketsiz yaşam ve fazla kiloluluk
• Kronik böbrek hastalığı

Bacak damarlarındaki tıkanıklık, çoğu zaman vücuttaki yaygın damar sertliğinin yalnızca bir bölgede görünen yüzüdür. Bu nedenle periferik arter hastalığı olan kişilerde kalp ve beyin damarlarının da benzer süreçten etkilenme olasılığı daha yüksektir; bu ilişki, belirtilerin bir bütün olarak ele alınmasını önemli kılar.

Diyabetli kişilerde periferik arter hastalığı hem daha sık görülür hem de daha sinsi ilerleyebilir. Uzun süreli yüksek kan şekeri sinirlerde hasara (nöropati) yol açtığında, kişi uyarıcı olması gereken kladikasyo ağrısını yeterince hissetmeyebilir; bu durumda hastalık ilk kez iyileşmeyen bir ayak yarasıyla, yani diyabetik ayak tablosuyla fark edilebilir.

Bu nedenle diyabetli bireylerde ayakların düzenli gözden geçirilmesi, renk ve ısı değişikliklerinin, küçük çatlak ve yaraların erkenden hekime bildirilmesi önem taşır.

Öte yandan bacaktaki her ağrı ya da şişlik atardamar kaynaklı değildir. Tek bir bacakta aniden gelişen şişlik, ısı artışı ve kızarıklık, toplardamarda pıhtı anlamına gelen derin ven trombozunu düşündürebilir ve bu da hızlı değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Belirtilerin ayrımını yapmak ve doğru yönlendirmeyi sağlamak hekime aittir.

Yürürken tekrarlayan bacak ağrısı, giderek kısalan yürüme mesafesi, dinlenirken bile süren ağrı ya da ayakta geç iyileşen bir yara fark edildiğinde hekime başvurmak yerinde olur. Damar sağlığıyla ilgili değerlendirme genellikle kardiyoloji ile kalp ve damar cerrahisi bölümlerinde yapılır; birinci basamak hekimi de ilk muayene ve yönlendirmeyi sağlayabilir.

Değerlendirmede hekim ayak nabızlarını muayene eder ve gerekli gördüğünde ayak bileği-kol indeksi (kol ile ayak bileği tansiyonunun karşılaştırılması) ile Doppler ultrason gibi yöntemlere başvurabilir; ileri durumlarda damarların görüntülenmesi için ek tetkikler istenebilir. Bu ölçümlerin sonucu tek başına bir sayıdan ibaret değildir; hangi bulgunun ne anlama geldiğine, kişinin genel durumu ve diğer risk etkenleriyle birlikte hekim karar verir.

Aniden soğuyan, moraran ve his kaybı gelişen bir bacak ise randevu beklemeden acil değerlendirme gerektirir. Erken başvuru, hem yürüme kapasitesinin korunması hem de altta yatan yaygın damar hastalığının yönetilmesi açısından fark yaratabilir.