Yüksek Ürik Asit (Hiperürisemi): Nedenleri ve Belirtileri

Ürik asit, hücrelerdeki ve besinlerdeki pürin adı verilen yapı taşlarının parçalanmasıyla oluşan bir atık üründür. Dengeli bir durumda vücut, ürettiği ürik asidin büyük bölümünü böbrekler aracılığıyla idrarla, kalanını da sindirim sistemi yoluyla dışarı atar. Bu üretim ve atılım dengesi bozulduğunda kandaki düzey yükselir ve hiperürisemi ortaya çıkar.

Yükselme temelde iki mekanizmadan kaynaklanır: ürik asidin olması gerekenden fazla üretilmesi ya da böbreklerin yeterince atamaması. Günlük pratikte sık karşılaşılan tabloların çoğunda atılımın azalması ön plandadır; bu nedenle böbrek işlevi, hiperüriseminin değerlendirilmesinde merkezi bir yer tutar.

Hiperürisemi genellikle tek bir nedene değil; beslenme, yaşam tarzı, genetik yatkınlık ve böbrek işlevinin bir araya gelmesine bağlı gelişir. Sık karşılaşılan etkenler şunlardır:

• Pürinden zengin beslenme: kırmızı et, sakatat (karaciğer, böbrek gibi iç organlar) ve bazı deniz ürünlerinin fazla tüketilmesi
• Alkol, özellikle bira; hem ürik asit üretimini artırabilir hem de idrarla atılımını azaltabilir
• Fruktozdan zengin içecekler, şekerli gıdalar ve işlenmiş ürünler
• Fazla kilo, obezite ve metabolik sendrom
• Böbrek işlevinde azalma veya böbrek hastalıkları
• Bazı ilaç grupları, örneğin kimi idrar söktürücüler ve tansiyon ilaçları
• Vücutta hızlı hücre yıkımına yol açan bazı kan hastalıkları veya kemoterapi süreçleri
• Ailede ürik asit yüksekliği veya gut öyküsü bulunması
• Yetersiz sıvı alımı ve sıvı kaybı

Uzun süreli sıkı diyet, uzun açlık veya çok yoğun egzersiz gibi durumlar da ürik asidi geçici olarak yükseltebilir. Bu etkenlerin çoğu bir arada bulunduğunda risk belirginleşir.

Yüksek ürik asit çoğu kişide hiçbir belirti vermez; bu duruma asemptomatik hiperürisemi denir. Belirtiler genellikle ürik asit kristalleri eklemlerde ya da idrar yollarında biriktiğinde ortaya çıkar. En sık görülen bulgular şunlardır:

• Gut atağı: çoğunlukla ayak başparmağında ani ve şiddetli ağrı, kızarıklık, şişlik ve sıcaklık artışı; sıklıkla gece veya sabaha karşı başlaması
• Bir veya birkaç eklemde tekrarlayan ağrı, hassasiyet ve hareket kısıtlılığı
• Böbrek taşına bağlı olabilen yan ve bel ağrısı, idrarda kanama veya idrar yaparken rahatsızlık
• Uzun yıllar süren yüksek düzeylerde deri altında tofüs adı verilen sert, ağrısız birikintiler

Bu belirtilerin şiddeti ve sıklığı kişiden kişiye değişir. Ağrının aniden başlaması ve kısa sürede zirveye ulaşması gut ataklarının tipik özelliğidir; ancak benzer yakınmalar başka eklem hastalıklarında da görülebildiğinden ayırt edilmesi hekim değerlendirmesini gerektirir.

Yüksek ürik asit, tek başına bir hastalık olmaktan çok birkaç sağlık sorunuyla yakından bağlantılı bir bulgudur. En bilinen ilişkisi, kristallerin eklemlerde birikmesiyle gelişen gut hastalığıdır. Ürik asidin idrar yollarında yoğunlaşması ise böbrek taşı oluşumuna zemin hazırlayabilir.

Hiperürisemi ayrıca fazla kilo, insülin direnci, yüksek kan şekeri ve yüksek tansiyonun bir arada bulunduğu metabolik sendromla sık birlikte görülür. Bu tablolarda ürik asit yüksekliği, altta yatan metabolik dengesizliğin bir işareti olabilir. Yüksek ürik asidin hipertansiyon ve kronik böbrek hastalığı gibi durumlarla ilişkilendirildiği de bilinmektedir; ancak bu birlikteliklerin her zaman doğrudan bir neden-sonuç anlamına gelmediği, kişinin bütün sağlık tablosuyla birlikte değerlendirilmesi gerektiği unutulmamalıdır.

Ani başlayan şiddetli eklem ağrısı, tekrarlayan gut atakları veya kan tahlilinde saptanan yüksek ürik asit, hekim değerlendirmesi için yeterli bir nedendir. İlk başvuru için iç hastalıkları ya da romatoloji uygun olur; eklem yakınmaları öndeyse romatoloji, böbrek taşından şüpheleniliyorsa üroloji, böbrek işleviyle ilgili bir sorun varsa nefroloji sürece dahil olabilir.

Şiddetli yan ağrısına yüksek ateş, titreme, bulantı veya idrar yapamama eşlik ediyorsa, bu tablo gecikmeden değerlendirilmesi gereken bir durumun habercisi olabilir; böyle bir durumda vakit kaybetmeden sağlık kuruluşuna başvurmak önemlidir. Belirti olmasa bile ailede gut öyküsü, fazla kilo veya böbrek hastalığı gibi risk etkenleri taşıyan kişilerin düzenli kontrolleri sırasında ürik asit değerini hekimleriyle konuşmaları yerinde olur.

Ürik asit düzeyi, kolları uzatan basit bir kan testiyle ölçülür; gerektiğinde 24 saatlik idrarda atılan miktara da bakılabilir. Test genellikle eklem yakınmaları, böbrek taşı öyküsü ya da rutin sağlık kontrolü sırasında istenir.

Laboratuvarların referans aralıkları, ölçüm yöntemleri ve cinsiyete göre değerlendirme farklılık gösterebildiğinden, burada sabit bir sınır değeri vermek doğru olmaz. Tek bir yüksek sonuç her zaman aynı anlama gelmez; sonucun ölçüldüğü zaman, kişinin belirtileri ve diğer tetkikleriyle birlikte yorumlanması gerekir. Bir sonucun ne ifade ettiğine ve izlenecek yola, tüm tabloyu bir bütün olarak gören hekim karar verir.